فیزیوتراپی در سکته مغزی

فیزیوتراپی در سکته مغزی برای بازگرداندن حرکات و توانایی های از دست رفته بیمار از همان روز های ابتدایی در بیمارستان آغاز می شود. 

 

 

 نقش فیزیوتراپی در بازتوانی پس از سکته مغزی

سکته مغزی (Stroke) یا حوادث عروقی مغز (Cerebrovascular Accident – CVA) یکی از علل اصلی ناتوانی بلندمدت در بزرگسالان در سراسر جهان است. این عارضه منجر به اختلالات حرکتی، حسی، ادراکی و شناختی می‌شود که کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. فیزیوتراپی به عنوان رکن اصلی بازتوانی در سکته مغزی، با هدف بازگرداندن حداکثر استقلال عملکردی و بهبود مشارکت فرد در زندگی روزمره، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. این مقاله به بررسی اصول علمی، تکنیک‌های نوین، اهداف مراحل مختلف درمان و چالش‌های پیش رو در فیزیوتراپی پس از سکته مغزی می‌پردازد.

 

درک سکته مغزی و عوارض آن

۱. ۱. مقدمه ای بر سکته مغزی

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که خون رسانی به بخشی از مغز قطع یا شدیداً کاهش یابد، که منجر به محرومیت بافت مغزی از اکسیژن و مواد مغذی و در نهایت مرگ سلول‌های مغزی در عرض چند دقیقه می‌شود. سکته مغزی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

* **سکته ایسکمیک (Ischemic Stroke):** حدود ۸۷٪ موارد را تشکیل می‌دهد و ناشی از انسداد یک رگ خونی توسط لخته خون است.

* **سکته هموراژیک (Hemorrhagic Stroke):** ناشی از پارگی یک رگ خونی و خونریزی در داخل یا اطراف مغز است.

 

**۱. ۲. عوارض نورولوژیک سکته مغزی و ارتباط با فیزیوتراپی**

آسیب به مغز بسته به ناحیه درگیر، می‌تواند عوارض مختلفی ایجاد کند که فیزیوتراپیست مستقیماً با آنها سروکار دارد:

* **همی‌پارزی (Hemiparesis) یا همی‌پلژی (Hemiplegia):** ضعف یا فلج یک سمت از بدن (مخالف ناحیه آسیب دیده مغز). این اصلی‌ترین چالش حرکتی است.

* **اسپاستیسیتی (Spasticity):** افزایش غیرعادی تون عضلانی که منجر به سفتی، خشکی و محدودیت حرکتی می‌شود. این حالت اغلب چند هفته پس از سکته ظاهر می‌شود.

* **از دست دادن حس و درک (Sensory Loss):**بی‌حسی، کاهش حس لمس، درد، دما و موقعیت اندام (پروپریوسپشن). این امر برنامه‌ریزی حرکتی را مختل می‌کند.

* **همی آنوپیا (Hemianopia):** از دست دادن بینایی در نیمی از میدان دید هر دو چشم.

* **بی‌ثباتی و اختلال در راه رفتن (Gait Disturbance):** به دلیل ضعف، اسپاستیسیتی و اختلال در تعادل.

* **اختلالات تعادل و هماهنگی (Balance & Coordination):** افزایش خطر زمین خوردن.

* **سندرم نادیده گیری یک طرفه (Neglect):** ناتوانی در توجه به یک سمت از بدن یا فضای اطراف (معمولاً سمت چپ).

* **خستگی مفرط (Fatigue):** خستگی شدید و غیرعادی که با استراحت برطرف نمی‌شود.

از این رو فیزیوتراپی در سکته مغزی برای کمک به بیماران بسیار حایز اهمیت است.

 

 

اصول و مبانی علمی فیزیوتراپی در سکته مغزی

فیزیوتراپی در سکته مغزی بر پایه علمی استوار است و بر اساس چندین رویکرد علمی به بازتوانی بیماران پس از سکته مغزی کمک می کند . برخی از این اصول علمی و کاربردی در ادامه مقاله اشاره شده است ؛

**۲. ۱. نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity): پایه علمی امید**

مهم‌ترین مفهوم علمی که فیزیوتراپی مدرن بر آن استوار است، نوروپلاستیسیتی یا انعطاف پذیری عصبی است. این توانایی مغز برای سازماندهی مجدد مسیرهای عصبی و ایجاد اتصالات جدید است. فیزیوتراپی با ارائه تمرینات مکرر، متمرکز و هدفمند، مغز را “تمرین می‌دهد” تا:

* نواحی سالم مغز عملکردهای از دست رفته ناحیه آسیب دیده را به عهده بگیرند.

* مدارهای عصبی جدید اطراف منطقه آسیب دیده ایجاد شوند.

* **استفاده درمانی اجباری از دست و پای مبتلا (Constraint-Induced Movement Therapy – CIMT)** نمونه بارز بهره‌گیری از این اصل است.

 

**۲. ۲. شروع زودهنگام و مداخله به موقع**

شروع فیزیوتراپی در سکته مغزی  در اولین فرصت ممکن (به محض ثبات وضعیت پزشکی بیمار) از اهمیت بالایی برخوردار است. این کار از عوارض ثانویه مانند آتروفی عضلانی، کوتاهی عضلات (کانتراکچر)، زخم بستر و … جلوگیری کرده و فرآیند نوروپلاستیسیتی را زودتر فعال می‌کند.

 

**۲. ۳. فردی سازی برنامه درمانی**

هیچ دو سکته مغزی کاملاً شبیه هم نیستند. برنامه فیزیوتراپی در سکته مغزی باید بر اساس ارزیابی دقیق فرد، اهداف شخصی، میزان آسیب، انگیزه و سایر شرایط پزشکی او طراحی شود.

 

 ارزیابی جامع توسط فیزیوتراپیست

قبل از شروع درمان فیزیوتراپی در سکته مغزی ، فیزیوتراپیست یک ارزیابی کامل انجام می‌دهد:

* **تست‌های قدرت عضلانی (MMT)**

* **ارزیابی دامنه حرکتی (ROM)**

* **ارزیابی تون عضلانی برای ارزیابی اسپاستی سیته  (مقیاس آشوورث)**

* **تست‌های تعادل (مانند برگ، Functional Reach Test)**

* **ارزیابی راه رفتن (Gait Analysis)**

* **تست‌های عملکردی (مانند نشستن و برخاستن از روی صندلی، راه رفتن در مسافت مشخص)**

* **ارزیابی حس و ادراک**

* **بررسی اسپاستیسیتی و درد**

همه این موارد فوق الذکر باید با دقت بسیار بالا توسط فیزیوتراپیست یا کاردرمانگر بسیار با تجربه انجام شود .

 

تکنیک‌ها و رویکردهای اصلی فیزیوتراپی در سکته مغزی

برای دستیابی به بهترین نتیجه درمانی در بیماران سکته مغزی ، فیزیوتراپیست یا کاردرمانگر از چندین رویکرد درمانی برای دستیابی به بهترین نتیجه در فیزیوتراپی در سکته مغزی بهره می گیرند .مانند رویکرد های زیر :

**۴. ۱. رویکرد بوبت (Bobath Concept) یا درمان عصبی-رشدی (NDT)**

این رویکرد یکی از رایج‌ترین متد هاست که بر مهارت‌های حرکتی طبیعی، مهار الگوهای حرکتی غیرطبیعی و نرمال سازی تون عضلانی از طریق هندل کردن  تخصصی توسط درمانگر تأکید دارد. درمانگر با هدایت حرکات بیمار، حس حرکت صحیح را به او آموزش می‌دهد.

 

**۴. ۲. رویکرد برانستروم (Brunnstrom Approach)**

این روش بر مراحل بهبودی حرکتی پس از سکته تأکید دارد و از الگوهای حرکتی سینرژیک (اندامی) که به طور غیرارادی پس از سکته ظاهر می‌شوند، به عنوان یک مرحله گذار برای رسیدن به حرکات ارادی استفاده می‌کند.

 

**۴. ۳. بازآموزی حرکتی (Motor Relearning Programme – MRP)**

این رویکرد بر تجزیه و تحلیل تکلیف، تمرین و تکرار آن تکلیف خاص در زمینه‌ای کاربردی تمرکز دارد. بر درک بیمار از حرکت و اصلاح فعالیت و خطاهای حرکتی توسط خودش تأکید می‌کند.

 

**۴. ۴. درمان با ایجاد محدودیت‌induced (CIMT)**

در این روش، اندام سالم به مدت مشخصی در روز محدود می‌شود تا بیمار را مجبور به استفاده اجباری و مکرر از اندام مبتلا کند. این روش به شدت نوروپلاستیسیتی را تحریک می‌کند.

 

**۴. ۵. تمرینات تردمیل با حمایت وزن بدن (Body Weight Support Treadmill Training – BWSTT)**

بیمار با کمک یک هارنس مخصوص، بخشی از وزن خود را تحمل می‌کند و بر روی تردمیل راه رفتن را تمرین می‌کند. این کار الگوی راه رفتن و استقامت را بهبود می‌بخشد.

 

**۴. ۶. فناوری‌های نوین در فیزیوتراپی**

انروزه در فیزیوتراپی پس از سکته مغزی فناوری های نوین هم وارد عرصه توانبخشی شده اند.

* **واقعیت مجازی (VR):** با ایجاد محیط‌های تعاملی و شبیه‌سازی شده، Motivation بیمار را افزایش داده و تمرینات را جذاب‌تر می‌کند.

* **ربات‌تراپی (Robotic Therapy):** از اگزوسکلتون‌ها و ربات‌ها برای ارائه تمرینات غیرفعال و فعال تکراری و با دقت بالا استفاده می‌کند.

* **تحریک الکتریکی عملکردی (FES):** از جریان الکتریکی ملایم برای تحریک عضلات فلج یا ضعیف شده در حین انجام یک فعالیت (مثلاً گرفتن یک شی یا راه رفتن) استفاده می‌کند.

 

 اهداف و تمرینات در مراحل مختلف بهبودی

در هر یک از مراحل فیزیوتراپی در سکته مغزی درمانگر تمریناتی را با اهداف مشخصی انجام می دهد.

**۵. ۱. مرحله حاد (Acute Stage) – در بیمارستان**

* **اهداف:** جلوگیری از عوارض ثانویه، حفظ دامنه حرکتی، شروع تحرک اولیه.

* **تمرینات:** تغییر پوزیشن در تخت، تمرینات تنفسی، حرکات غیرفعال و فعال کمکی  اندام‌ها، نشستن روی لبه تخت.

 

**۵. ۲. مرحله تحت حاد (Subacute Stage) – مرکز توانبخشی**

* **اهداف:** کسب حداکثر استقلال عملکردی، بهبود تعادل و راه رفتن، بازگشت به فعالیت‌های روزمره زندگی (ADLs).

* **تمرینات:** تمرینات تعادلی در حالت نشسته و ایستاده، تمرینات  جابجایی وزن ، ایستادن از روی صندلی، راه رفتن با واکر یا عصا، تمرینات لباس پوشیدن و ارایش کردن و آراسته نمودن .

 

**۵. ۳. مرحله مزمن (Chronic Stage) – بازگشت به جامعه**

* **اهداف:** حفظ و بهبود بیشتر عملکرد، بازگشت به نقش‌های اجتماعی و شغلی، مدیریت بلندمدت ناتوانی، پیشگیری از زمین خوردن.

* **تمرینات:** تمرینات پیشرفته تعادل و هماهنگی، تمرینات قدرتی، تمرینات عملکردی خاص (مانند بالا و پایین رفتن از پله‌ها، حمل اجسام)، ورزش‌های گروهی.

 

نقش خانواده و مراقبان

فیزیوتراپی  در سکته مغزی فرآیندی تیمی است و خانواده در آن نقش کلیدی دارند. فیزیوتراپیست به مراقبان آموزش می‌دهد که چگونه:

* به طور ایمن به بیمار در جابجایی (نقل و انتقال) کمک کنند.

* تمرینات ارائه شده را در خانه انجام دهند.

* محیط خانه را برای جلوگیری از زمین خوردن ایمن‌سازی کنند.

* از بیمار به صورت عاطفی و هیجانی حمایت کرده و او را تشویق کنند.

 

 چالش‌ها و ملاحظات خاص در فیزیوتراپی سکته مغزی

در طول انجام فیزیوتراپی در سکته مغزی . هم بیمار و هم درمانگر ممکن است با مشکلات و چالشهایی روبرو شوند .برخی از این چالشها عبارتند از :

* **مدیریت اسپاستیسیتی:** علاوه بر تکنیک‌های دستی، ممکن است از تزریق بوتاکس یا داروهای خوراکی برای کاهش اسپاستیسیتی شدید استفاده شود.

* **خستگی:** برنامه‌ریزی جلسات درمانی باید با دوره های استراحت همراه باشد تا بر خستگی غلبه کند.

* **درد:** درد شانه (Shoulder Subluxation) یک عارضه شایع است که نیاز به مدیریت تخصصی (مثلاً با اسلینگ یا تمرین های درست) دارد.

* **انگیزه و سلامت روان:** افسردگی و ناامیدی می‌توانند روند بهبودی را کند کنند. ارتباط مثبت درمانگر-بیمار و تعیین اهداف کوتاه‌مدت و قابل دستیابی حیاتی است.

 

نتیجه‌گیری

فیزیوتراپی پس از سکته مغزی، یک سفر طولانی‌مدت، پویا و امیدوارکننده است که بر پایه اصول علمی نوروپلاستیسیتی بنا شده است. با ترکیبی از رویکردهای کلاسیک و فناوری‌های نوین، فیزیوتراپیست به بیمار کمک می‌کند تا نه تنها عملکرد فیزیکی خود را بازیابد، بلکه اعتماد به نفس و استقلال از دست رفته را بازگرداند. موفقیت در این مسیر مستلزم شروع زودهنگام، برنامه‌ریزی فردی، مشارکت فعال بیمار و حمایت بی‌وقفه تیم درمانی و خانواده است. تحقیقات آینده به ادامه توسعه تکنیک‌های مبتنی بر شواهد و شخصی سازی هرچه بیشتر درمان معطوف خواهد بود.